Φρενολογία…

Ήταν γοητευτική όπως όλες οι ψευδοεπιστήμες άλλωστε. Στηριζόταν επίσης σε βάσιμες παραδοχές,  εξαιτίας όμως των επεκτάσεών τους, που δεν επιδέχονταν πειραματική επιβεβαίωση ή διάψευση, έχει τοποθετηθεί οριστικά και αμετάκλητα εκτός του χώρου της επιστήμης.

Ο λόγος λοιπόν για τη φρενολογία, ένα κράμα νευροανατομίας-στις απαρχές της- και ηθικής φιλοσοφίας με το οποίο ο ιδρυτής της, ο Βιεννέζος γιατρός Franz Joseph Gall, συσχέτιζε καθορισμένες περιοχές του εγκεφάλου με συγκεκριμένες συμπεριφορές και χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του ανθρώπου.

Η φρενολογία στην εποχή της ακμής της, στα μέσα δηλαδή του 19ου αιώνα, διαδόθηκε στην Ευρώπη και στην Αμερική, απέκτησε ένθερμους οπαδούς, όπως ο  Alfred Russel Wallace και ο Thomas Edison, και αναπτύχθηκε σε επιμέρους κλάδους, όπως η φυσιογνωμική, η ανθρωπομετρία και η κρανιομετρία. Οι κλάδοι αυτοί στηριζόμενοι στη δοξασία ότι το σχήμα του κρανίου, αντανακλά το σχήμα του εγκεφάλου που προστατεύει-όπως το σχήμα των γαντιών παίρνει το σχήμα των χεριών που τα φορούν- αποπειράθηκαν με μετρήσεις διαφόρων φυσικών χαρακτηριστικών του κρανίου και του προσώπου, να αποκαλύψουν την προσωπικότητα και τον χαρακτήρα των ανθρώπων.

Ένα τέτοιο λοιπόν βιβλίο φρενολογίας ήταν αυτό που εκδόθηκε το 1910 με τίτλο: Heads, faces, types, races και συγγραφέας του οποίου ήταν ο Victor Gabriel Rocine. Το βιβλίο, του οποίου τη διεύθυνση παραθέτουμε εδώ, περιείχε πολυάριθμες εικόνες, που από μόνες τους είναι εύγλωττες. Η μορφή του μετώπου, το σχήμα του προσώπου, της μύτης, των αυτιών, όλα έχουν να πουν κάτι, οπωσδήποτε διασκεδαστικό, αλλά επιστημονικά αφελές, για την ιδιοσυγκρασία του κατόχου τους, τα ταλέντα του, τη ροπή του στην εγκληματικότητα κ.ά.

Χαμηλό μέτωπο, σμιχτά φρύδια, προτεταμένο κάτω χείλος, κυρτή μύτη. Διάγνωση: Ο άνθρωπος αυτός δεν θα συμμερίζεται τα ανθρώπινα, θρησκευτικά, κοινωνικά, εκπαιδευτικά, ή εμπορικά συστήματα.
Mικρό ύψος μετώπου σε σχέση με το εύρος του. Ευρύ, δυνατό, προτεταμένο πιγούνι. Διάγνωση: Ένας αθλητής ίσως, πάντως ένα άτομο με μικρή ικανότητα παραγωγής θεωρητικής σκέψης.
Ευρύ αλλά κοντό μέτωπο. Μεγάλο κεφάλι και αυτιά, κοντός λαιμός, ευρεία κάτω γνάθος. Το πρόσωπο ενός επιχειρηματία ή ενός ανθρώπου που τα καταφέρνει στα πρακτικά ζητήματα.

Continue reading «Φρενολογία…»

Χαρτοκοπτική, διοράματα και ένας άγνωστος Ελληνο-Ρουμάνος βιολόγος

Το σημερινό άρθρο αφορά σε ένα είδος οικιακής ψυχαγωγίας, αλλά και εκπαίδευσης, που άνθησε κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα και επιβιώνει ως τις μέρες μας, με μικρότερη μάλλον δημοτικότητα.

Αναφερόμαστε στην χαρτοκοπτική και στις εφαρμογές της, όπως το toy paper) theater, τα διοράματα, αλλά και οι μεμονωμένες και γνωστότερες χάρτινες εικόνες διαφόρων αντικειμένων, όπως ζώων, φυτών, αυτοκινήτων κ.ά. τις οποίες το παιδί ή ο ενήλικας, έκοβε και δίπλωνε, ώστε η μορφή, μερικές φορές τρισδιάστατη, να τοποθετηθεί στον χώρο.

Όλες οι εφαρμογές αυτές, διαθέσιμες κατά το παρελθόν από περιοδικά, αλλά και στη μορφή χαρτονένιων πινάκων, έθελγαν με τις όμορφες εικόνες τους και τις εκπληκτικές λεπτομέρειες τους· παραλλήλως όμως  δίδασκαν διότι καθιστούσαν προσιτά ένα σωρό αντικείμενα (τοπία, ζώα, φυτά, θεατρικές παραστάσεις κ.ά.) που ο κατασκευαστής τους δεν θα είχε αλλιώς την ευκαιρία να δει και να θαυμάσει. Και επειδή τύχαινε τις περισσότερες φορές ο κατασκευαστής αυτός να ήταν ένα παιδάκι, το βοηθούσαν να αποκτήσει λεπτές κινητικές δεξιότητες και κυρίως να φανταστεί, να περιγράψει και να επικοινωνήσει.

  • Τα toy theaters, ήταν μινιατούρες φημισμένων θεάτρων, σκηνών ή και ολόκληρων θεατρικών έργων, τις οποίες ο χρήστης συναρμολογούσε, κόβοντας και στη συνέχεια τοποθετώντας τις εικόνες των ηθοποιών, των επίπλων, των τοπίων κ.τ.λ.

  • Τα διοράματα ήταν τρισδιάστατες μακέτες ενός τοπίου, μιας δραστηριότητας ή ενός φαινομένου, που επέτρεπαν στον θεατή τους να σχηματίσει μια ιδέα γι’ αυτά, διαπιστώνοντας, πώς τα επιμέρους τμήματά τους (από ταριχευμένα ζώα, πηλό, ξύλο, χαρτί ή άλλα υλικά) αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Continue reading «Χαρτοκοπτική, διοράματα και ένας άγνωστος Ελληνο-Ρουμάνος βιολόγος»

Τέχνη ή επιστήμη;

Δοκιμάστε να δείξετε μια από τις εικόνες που ακολουθούν σε κάποια φίλη ή φίλο που δεν έχει ακούσει ποτέ τους όρους: Νευρώνας, Σύναψη, Κυτταρικό σώμα και ρωτήστε να σας πει τι βλέπει. Μην παραξενευτείτε αν σας πει πως αναγνωρίζει έναν πίνακα του Μιρώ, όχι μόνο διότι τα μοτίβα που δημιουργεί η Φύση και επινοεί ο άνθρωπος, κάποτε μοιάζουν. Αλλά και διότι η δημιουργικότητα και η έμπνευση, κατοικούν επίσης, στην επιστημονική και στην καλλιτεχνική δραστηριότητα.

Ο Golgi και ο Ramón y Cajal, οι δύο δηλαδή θεμελιωτές της Νευροβιολογίας, όταν επιμελούνταν τις εικόνες αυτές (ο Cajal τις ζωγράφισε άλλωστε) δεν αποτύπωσαν αυτό που έβλεπαν, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο τον προσλάμβαναν. Continue reading «Τέχνη ή επιστήμη;»