Μαθήματα Υγείας

Στην αντίληψή μας υπέπεσε ένα παιδικό βιβλίο για τη λειτουργία του ανθρώπινου σώματος που εκδόθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα (1887). Το βιβλίο τιτλοφορείται: Health lessons, a primary book και αν το παρουσιάζουμε, είναι διότι … παρά τους αιώνες που μας χωρίζουν από την έκδοσή του-και φυσικά τις νέες γνώσεις και τις νέες προσεγγίσεις στα ζητήματα διδακτικής που έχουν προστεθεί- είναι διδακτικό, διασκεδαστικό και μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για όσους διδάσκουν μαθήματα βιολογίας σε παιδιά ή γράφουν βιβλία γι΄αυτά.

Συγγραφέας του ήταν ο Jerome Walker, ιατρός  λέκτορας του Κολλεγίου Υγιεινής του Long Island και σύμβουλος επί θεμάτων υγιεινής, σχολείων πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Στο βιβλίο ο συγγραφέας αποπειράθηκε να θίξει αντικείμενα που σχετίζονται με τη διατήρηση της υγείας, με έναν απολαυστικό, αλλά αξιόπιστο τρόπο, που όπως γράφει στον πρόλογο δεν στηρίζεται στις συνηθισμένες μεθόδους. Και πράγματι από το πρώτο κεφάλαιό του επιχειρεί να πείσει τους μικρούς μαθητές για την ανάγκη να γνωρίζουν πώς λειτουργεί το σώμα τους, συγκρίνοντας αυτά που δεν μπορεί να κάνει ένα σκιάχτρο ή ένας χιονάνθρωπος σε σχέση με αυτά που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος.

Στα επόμενα κεφάλαια το βιβλίο καταπιάνεται με την παρουσίαση βασικών αναγκών του ανθρώπου, όπως η πρόσληψη τροφής, η αναπνοή, η διαρκής επισκευή των φθορών που υφίσταται στο πέρασμα του χρόνου το ανθρώπινο σώμα κ.ά., συνδέοντάς τις με τη δομή και τη λειτουργία των οργάνων που τις ικανοποιούν.

Οι εικόνες που συνοδεύουν το βιβλίο μπορεί να μην είναι γραφιστικά αριστουργήματα, εξαιρουμένων μερικών λιθογραφιών που είναι εξαιρετικές. Όμως συνδέονται με το κείμενο, βοηθούν τον μικρό μαθητή να εμπεδώσει και να απομνημονεύσει τις γνώσεις που προσλαμβάνει και σε μερικές περιπτώσεις δείχνουν με απλοποιημένο, και μηχανικό, αλλά ακριβή τρόπο, το πώς είναι δομημένο ένα όργανο ή πώς επιτελείται μια λειτουργία. 

Ξεφυλλίστε λοιπόν αυτό το παλαιό αλλά ακόμη γοητευτικό βιβλίο από τον σύνδεσμο που παρέχουμε εδώ.





Εξέλιξη και Νόσος

O John Bland-Sutton (1855 –1936) ήταν Βρετανός χειρουργός που είχε διατελέσει πρόεδρος της Βασιλικής Εταιρείας Ιατρικής και είχε αναπτύξει ένα έντονο ενδιαφέρον για την Ζωολογία και την Εξέλιξη.
Ανάμεσα στα πολλά βιβλία του ξεχωρίζει το πρωτοποριακό για την εποχή του (1890) βιβλίο: Εξέλιξη και Νόσος, στο οποίο αποπειράθηκε να δείξει ότι: “Όπως υπάρχει εξέλιξη στα ζώα και στα φυτά, υπάρχει και στα νοσήματα” και ότι: “Η νόσος υπόκειται στους ίδιους νόμους που διέπουν το σύνολο των βιολογικών διαδικασιών”.

Για το σκοπό αυτό παραθέτει ένα πλήθος παραδειγμάτων που έχουν ληφθεί από το σύνολο του ζωικού κόσμου και υποστηρίζονται από ανατομικά ακριβή και όμορφη εικονογράφηση, προκειμένου να διερευνήσει τη μεσόφαση ανάμεσα στην υγεία και την ασθένεια και να αποδείξει ότι: “Η Παθολογία πρέπει να θεωρείται κλάδος της Βιολογίας, αν επιθυμούμε να μελετήσουμε την απαρχή, τις αιτίες και τη διάδοση του νοσήματος”.

Η “διαγώνια” ανάγνωση του βιβλίου δεν μας επιτρέπει να αποφανθούμε αν τα επιμέρους συμπεράσματά του, έχουν επιβεβαιωθεί από τη σύγχρονη έρευνα. Το πλαίσιο όμως εντός του οποίου μελετά την ασθένεια, δηλαδή το εννοιολογικό πλαίσιο της Εξέλιξης, μας φαίνεται ορθό και πρωτοποριακό, ακόμη και για την σύγχρονη εποχή.

O σύνδεσμος προς το βιβλίο από εδώ

  Continue reading «Εξέλιξη και Νόσος»

Αντί εμβολιαστικό κίνημα

Αν και τα εμβόλια συμπεριλαμβάνονται ανάμεσα στα κορυφαία επιστημονικά επιτεύγματα και έχουν τεκμηριωμένα συμβάλει στη διασφάλιση της δημόσιας και ατομικής υγείας, η δυσπιστία και η εναντίωση στον εμβολιασμό, συνεχίζουν να είναι δημοφιλείς σε μεγάλα τμήματα του παγκόσμιου πληθυσμού.

Ο φόβος, η καχυποψία και η εναντίωση  κατά του εμβολιασμού, έχουν ιστορία τόσο μακρά, όσο και ο ίδιος, καθώς εκδηλώθηκαν από την πρώτη στιγμή της εισαγωγής του στην Ευρώπη (Edward Jenner 1796) και στην αποικιακή Αμερική, λαμβάνοντας συχνά, διαστάσεις κινήματος με πολιτικές, ηθικές, θρησκευτικές, ή ψευδοεπιστημονικές αιτιάσεις.

Συγκεντρώσαμε λοιπόν μερικά από τα «εικαστικά όπλα» που χρησιμοποίησε το κίνημα αυτό, όπως γελοιογραφίες, ταχυδρομικοί φάκελοι και αφίσες, οι οποίες αντανακλούν τον φόβο, την άγνοια-και κυρίως την αξιοποίησή τους- κατά του εμβολιασμού.

Δείτε τα. Μερικά από αυτά είναι όμορφα, παρά την εγκληματική αφέλειά τους. Continue reading «Αντί εμβολιαστικό κίνημα»

Οφθαλμοδουλεία: Ένα πρωτοπόρο βιβλίο της Αναγέννησης

Ποιος δεν θυμάται τα παιδικά βιβλία με τις αναδυόμενες εικόνες, ή τις ευχετήριες κάρτες και τις χαρτοκοπτικές με τα επάλληλα αναπτυσσόμενα επίπεδα; Αλλά και ποιος δεν έχει διευκολυνθεί στην κατανόηση μιας πολύπλοκης τεχνολογικής ή βιολογικής δομής από τις προσομοιώσεις υπολογιστών, που χρησιμοποιούν αναδυόμενα παράθυρα και επίπεδα;

Αυτή λοιπόν η τεχνική, με την οποία ο αναγνώστης αλληλεπιδρά με την έντυπη εικόνα και ο χρήστης του υπολογιστή με τη διαδραστική προσομοίωση, είναι μια επινόηση των αρχών σχεδόν της τυπογραφίας, όπως μαρτυρούν αρκετά βιβλία που εκδόθηκαν κατά την Αναγέννηση*. Ένα από αυτά εκδόθηκε το 1583 και έφερε τον τίτλο: «Οφθαλμοδουλεία,  δηλαδή μια εργασία για τα αίτια των αδυναμιών, των παθήσεων του ματιού και του προσώπου«.

Το έργο, του οποίου συγγραφέας ήταν ο George Bartisch (1535–1607), ένας Γερμανός οφθαλμίατρος και χειρουργός, αποτελούσε έναν οφθαλμιατρικό άτλαντα της εποχής που παρουσίαζε τη δομή του ματιού και τις παθήσεις του, αλλά και την ανατομία του εγκεφάλου.

Ανάμεσα λοιπόν στις 92 ξυλογραφίες του, υπάρχουν μερικές στις οποίες ο αναγνώστης μπορούσε να διεξαγάγει μια εικονική ανατομία του οφθαλμού και του εγκεφάλου ανασηκώνοντας, το ένα μετά το άλλο, τα επάλληλα φύλλα, που τους αποτελούν! Continue reading «Οφθαλμοδουλεία: Ένα πρωτοπόρο βιβλίο της Αναγέννησης»

Ishihara τεστ

Μπορεί ο όρος «Ishihara τεστ» να μη σας θυμίζει (δικαίως) τίποτε. Ο κύκλος όμως με τις χρωματιστές τελείες που σχηματίζουν έναν αριθμό, σας θυμίζει ασφαλώς βιβλία Γενικής Βιολογίας και Γενετικής, που τον περιελάμβαναν στο κεφάλαιο της φυλοσύνδετης κληρονομικότητας.

Αυτός λοιπόν ο κύκλος, μαζί με άλλες 37 άλλες εικόνες,  εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται 90 χρόνια μετά την επινόησή τους από τον Ιάπωνα στρατιωτικό ιατρό Shinobu Ishihara, ως μια εν πρώτοις μέθοδος για τη διάγνωση της αχρωματοψίας. Η αρχή πάνω στην οποία στηρίζεται είναι ο ψευδο-ισοχρωματισμός κατά τον οποίο τα άτομα που πάσχουν από κάποια μορφή αχρωματοψίας αδυνατούν να αντιληφθούν τη διαφορά μεταξύ δύο χρωμάτων (π.χ, του πράσινου και του κόκκινου), ώστε να τα αντιλαμβάνονται ως ίδια (ισοδύναμα).

Το τεστ επινοήθηκε από τον Ishihara μετά από παραγγελία του Ιαπωνικού Στρατού  που επιθυμούσε να συμπεριλάβει την αχρωματοψία στις ιατρικές εξετάσεις στις οποίες υπέβαλλε τους νεοσυλλέκτους.   Μερικές από τις 38 πλάκες,  δεν περιέχουν αριθμούς, αλλά  γραμμές τις οποίες ο Ishihara προσέθεσε, για να ελέγξει αν ο εξεταζόμενος, στην περίπτωση που δεν γνώριζε να διαβάζει αριθμούς, ήταν ικανός να  ακολουθήσει τη διαδρομή τους, χωρίς να κάνει λάθος.

Το τεστ που χρησιμοποιείται φυσικά από τους οφθαλμιάτρους, και υπάρχει σε σχολικά εγχειρίδια, βιβλία γενετικής, πρέπει να έχει αποτελέσει και πηγή καλλιτεχνικής έμπνευσης, όπως μαρτυρούν τα διάσημα έργα του Andy Warhol, με τα κουτιά σούπας Campbell και τα πορτραίτα της Marilyn Monroe, και επίσης τα έργα του Damien Hirst. Continue reading «Ishihara τεστ»

O Ναπολιτανικός κώδικας του Πεδάνιου Διοσκουρίδη του Αναζαρβέως

Ο Ναπολιτανικός κώδικας του Διοσκουρίδη είναι ένα χειρόγραφο του 500 με 700 μ.Χ. που περιλαμβάνει τα φαρμακευτικά φυτά, τις θεραπευτικές χρήσεις τους, τα χαρακτηριστικά της μορφής και το περιβάλλον στο οποίο συναντώνται.  Έχει βασιστεί στην πραγματεία «Περί ύλης Ιατρικής» του Διοσκουρίδη, του Έλληνα ιατρού που γεννήθηκε στην Αναζαρβό της Κιλικίας και έζησε τον 1ο αιώνα μ.Χ, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Νέρωνα.

Ο κώδικας που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Νάπολης θεωρείται αδελφό έργο του Κωνσταντινουπολίτικου κώδικα (ονομάζεται και κώδικας της Βιέννης, διότι φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιέννης) ο οποίος παράχθηκε το 512 μ.Χ κατά παραγγελία της Ιουλιανής Ανικίας, της κόρης του αυτοκράτορα της Δυτικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας Ολύβριου, καθώς πιστεύεται πως και οι δύο έχουν προέλθει από ένα κοινό πρότυπο. Continue reading «O Ναπολιτανικός κώδικας του Πεδάνιου Διοσκουρίδη του Αναζαρβέως»